InfoVermaningenDe GeschiedenisHet TeamActiviteitenActueelLinks

Baard Itens

Contact persoon Baard-Itens: br. T. van der Hem 0517-341354

Geschiedenis

(voormalige) Doopsgezinde Gemeente Baard

De geschiedenis van de voormalige doopsgezinde gemeente Baard heeft een omvang van ruim 60 meter archief.
Hieruit lezen wij dat tussen 1614 – 1638 “die verstrooide leden van hier en elders eene gemeente te Baard hebben gesticht alsmede te Blessum”. In de periode 1603 – 1618 zijn er te Baard 13 personen door Jacob Teunis gedoopt. De Baarders behoorden tot de fijnen.
Ook wel teere of bekomerde Friezen genoemd omdat ze, als Jan Jacobsgezinden, overdreven 'gestring' waren in verschillende bepalingen betreffende kleding en het burgerlijk en huislijke leven.
De jaartallen waarin de doopsgezinde gemeente te Baard werd opgericht lopen nogal uiteen (van 1600 tot 1638).
Uit de archiefgegevens blijkt de voorkeur voor Baard als vestigingsplaats, nl. Winsum viel onder het geestelijk scepter van een klooster en Oosterlittens had te veel handel en vertier.
Kenmerken van het kleine stille Baard: nederigheid (sober, weinig goud, zilver; meedeel-zaamheid (ruime giften voor andere gemeenten); weerzin in al wat nieuw is (geen gezangen, leraren kregen vergoeding en geen loon).

Tussen 1640 en 1647 doopte Joris Jacobs 18 personen in Baard en telde de gemeente in 1640 zeventig leden. Waarschijnlijk maakten de Baarders gebruik van het kerkgebouw op Kromwâl, dat alleen over het water bereikbaar was.

In 1734 komt de Baarder doopsgezinde gemeente voor het eerst voor op de in 1696 opgerichte Friese Doopsgezinde Sociëteit lijst. Dus pas 38 jaar later, een teken dat de Baarder gemeente gematigder geworden was en tot de “gewone”mennisten behoorde i.p.v. de “fijne”.

Op de plek waar de voormalige kerk in Baard staat, stond een oude kerk als vervanger van een nog eerder gebouwde kerk. In 1786 is sprake van nieuwbouw. Historische aantekeningen vermelden: plaats voor 120 mensen, aanvankelijk voor de gemeente niet te groot.
De vastigheden der gemeente bestaan uit een kerk en een huis dat gratis wordt bewoond.
Dat de kerk aan het water staat is niet helemaal toevallig, want de eerste doopsgezinden kwamen samen op moeilijk toegankelijke plaatsen in vaak waterrijke gebieden.

De eerste steen van de in 1998 verkochte kerk (wegens fusie met Itens) werd gelegd op 11 april 1856 door Klaas D. Joustra, te lezen op de nog aanwezige en ingemetselde gevelsteen. Reeds op 21 september 1856 kon de nieuwe kerk worden ingewijd.
Door de vorm doet de kerk enigszins denken aan een schuur (schuurkerk), met de achterkant aan het water. De voorkant van de kerk beschikt (nog steeds) over een karakteristieke voorgevel met neoclassicistische stijlelementen, zoals de pilasters naast de voordeur en de timpaan met windwijzer. De hoge ramen aan weerszijden dragen het kenmerk van een kerk.
Sober ingericht met preekstoel en een eenvoudig (van Dam) orgel dat op 4 november 1888 in gebruik werd genomen.
Saillant detail uit het notulenboek 1906: De orgelbespeling laat te wensen over. Dit moet dringend beter, echter het slechte spelen komt door vermindering gezichtsvermogen en bovendien heeft hij (de organist) het geld broodnodig.

In 1821 verenigen de gemeenten Baard en Blessum zich. Blessum kwam over met lusten én lasten. Zij telde 17 leden. Vanaf 1825 wordt aantekening gehouden van het aantal gemeente-leden, en zeer opvallend het grote aantal kinderen.
In 1825: 75 leden en 250 kinderen; 1830: 98 leden en 173 kinderen; 1840: 75 leden en 250 kinderen; 1850 109 leden en 160 kinderen en 1856: 106 leden en 146 kinderen.



Over het jaar 1910 wordt geschreven dat het kerkbezoek nog steeds middelmatig te noemen is. Per keer 30 á 40 kerkgangers.
Van de 80 leden wonen er 65 in Baard en omliggende dorpen. De overige zijn over de wereldbol verspreid, zelfs in Amerika.

En dan iets bijzonders in 1911. “Geheel ons land is op de hoogte, het feit dat namelijk door onze gemeente (Baard) is beroepen de eerste vrouwelijke predikante in Nederland: mevrouw Zernicke”.
Anna Zernicke was de eerste vrouwelijke voorganger / predikante in Nederland.
Zij kon naar Baard en Mensingeweer, maar koos in 1911 voor het ambt in Bovenknijpe.
Bedroeg het matige kerkbezoek in 1910 circa 30 per keer; met het optreden van mejuffrouw Zernicke werd hierop slechts éénmaal een zeer gunstige uitzondering gemaakt.
Niet alleen uit Baard maar ook van elders waren toehoorders gekomen ten getale van bijna 200. “Louter nieuwsgierigheid dan wel belangstelling in het eerste optreden eener vrouw op den kansel”?

Na 1900 neemt het ledental af en een dalende lijn wordt ingezet. In 1922 gaat Baard een samenwerkingsverband met Itens aan. Dit verband heeft vanaf de jaren 60 samengewerkt met de doopsgezinde gemeenten in Bolsward, Franeker, Ijlst en Witmarsum-Pingjum.
Vanaf 1979 werken de gemeenten Baard, Itens, Franeker en Witmarsum-Pingjum samen in de Lytse Streek.

Door het dalende ledental, de vergrijzing van de leden en stijgende kosten voor onderhoud en verwarming van de kerk, wordt in december 1997 besloten met ingang van 1 januari 1998 met Itens te fuseren en het kerkgebouw te verkopen.
Hiermee kwam er een einde aan de kerkelijke bestemming van het gebouw dat werd getransformeerd tot woonhuis.
Uiteindelijk eindigt de geschiedenis van de Baarder mennisten waar hij begon!

Adres

Hearedyk 31
Itens

Geschiedenis

(voormalige) Doopsgezinde Gemeente Itens



Kromwâl, een wat wonderlijke benaming van een buurtschapje aan de vaart van Sneek naar Franeker en Harlingen onder de rook van Britswert. Als we eeuwen teug gaan in de tijd dan was het hier een laag gelegen gebied met veel kronkelend water als een soort uitloper van de oude Middelzee met aan de westzijde van een behoorlijke poel een wat hoge landtong, wal. Vandaar ook is de naam ontstaan. Door opslijking veranderde de poel door de tijd heen in een moeras met daar tussen door slinken. Op de hoger gelegen landtong (Krommewal) vestigden zich vissers die met kleine schepen in de omgeving visten. Omdat het bij de Krommewal te ondiep was voor de scheepvaart van Sneek naar Franeker en Harlingen werd er een nieuwe rechte vaart gegraven en werd Kromwâl van de buitenwereld afgesloten.

We komen nu in de tijd dat Menno Simonsz aktief was in onze gewesten en hij hield in een woonhuis buiten Witmarsum de eerste godsdienstige samenkomsten. Al spoedig daarna kwam het afgelegen Kromwâl in beeld en werden ook daar samenkomsten gehouden, toen nog in de woning van de vissersfamilie Auke Jetzes die de dopersen goed gezind was.

Reeds in 1551 vertoefde in deze streken de bekende Leenaert Bouwens en doopte op en rond Kromwâl rond de 110 personen. Daarmee was daar een doperse gemeente geboren; als stillen in den lande was men aan elkaar verbonden, men beleefde het christen zijn in stilte en enkel en alleen naar de voorschriften der Evangelisten en Apostelen. Het moest in die tijd ook allemaal in stilte gebeuren want tot 1581 werden de mennisten vervolgd, daarna geduld.

Reeds in het jaar 1580 (reformatie) was er sprake van een geregistreerde gemeente op Kromwâl en is daarmede één van de oudste gemeenten in Friesland, ja zelfs in de Nederland. Tot 1600 werden de samenkomsten gehouden in één van de beide vissershuizen daar. In dat jaar is het eerste z.g. vermaanhuis ingericht: eenvoudig zonder stoelen of banken. In 1613 vindt er een verbouwing plaats en worden er ook banken geplaatst en een preekstoel aan de zuidzijde. Ook op de zolder kon men plaatsnemen en dan werd er een groot luik geopend om daar boven alles te kunnen meemaken. De banken stonden rondom een open vuur; aan de noordzijde van het gebouw was een grote turfschuur. In de samenkomsten ging een z.g. oudste voor, toen ook wel liefdepreker genoemd; zo heeft ene Douwe Jelles vanaf 1700 bijna 50 jaar de gemeente als oudste gediend.

We gaan 100 jaar verder in de tijd en zien dan dat de gemeente voor het eerst een ledenlijst aanlegde, het zijn er rond de 120, verspreid wonend in 26 dorpen en gehuchten. Wat opvalt is dat het in die tijd veel voorkwam dat de doop op het sterfbed werd bediend. Men was zeer trouw in het bezoeken van de bijeenkomsten, sommigen reisden meer dan een uur om op Kromwâl te komen. Vanaf 1790 tot 1810 gaat het niet goed met de gemeente; er is lange tijd geen leraar, het ledental loopt terug en bovendien zijn er financiële problemen; de armenzorg is een behoorlijke kostenpost voor de gemeente. Mede door steun van de ADS kon in 1823 ds. W. van der Hoek uit Wieringen beroepen worden; hij kon de nieuwe pastorie betrekken die in 1822 voor de kerk werd gebouwd, bekostigd uit liefdegaven van de leden.





Het gaat nu beter met de gemeente na een lange vakante periode waarin de leraren uit Baard veelal per schip naar Kromwâl kwamen. In 1839 werd er een nieuwe kerk gesticht, kosten f. 3.050,-- want de oude kerk ging verzakken. Ds. Van der Hoek is tot begin 1862 leraar geweest in de gemeente van Kromwâl en toen vertrokken naar Wolvega nadat hij 50 jaar leraar was geweest, Hij werd opgevolgd door ds. Gerhard Pol uit Ouddorp op het eiland Goedereede. De nieuwe kerk kent geen lange geschiedenis want ds. Van der Hoek was onder-tussen gaan ijveren voor een kerk in Itens; hij wilde graag daar een kerk aan de z.g. Púndyk omdat Kromwâl te afgelegen was. In 1852 was de nieuw gebouwde kerk op Kromwâl al zodanig verzakt dat het niet meer verantwoord was daarin diensten te houden; men heeft het gebouw toen nog wel wat opgeknapt maar het dak bleef lekken.

In februari 1863 werd daarom met algemene stemmen besloten tot nieuwbouw in Itens. Op 2 oktober 1864 werd de laatste dienst op Kromwâl gehouden met als toepasselijke tekst de brief van de Apostel Johannes “kinderen, het is de laatste ure” en op 23 oktober 1864 was de eerste dienst in de nieuwe kerk van Itens, waar ds. Pol preekte naar aanleiding van Ps. 103.

Het eerste orgel in Itens werd geschonken door Jacob Geldra. Eerst in 1899 kwam er verwarming in de kerk en in 1900 het thans nog aanwezige orgel. Later werd er bij de kerk ook nog een pastorie gebouwd die in 1968 is afgebroken toen er een nieuwe pastorie werd gebouwd.

In dit stukje veel over Kromwâl, waar niets meer aan de mennisten herinnert na de aanleg van de weg van Itens naar Britswert toen het oude kerkje op Kromwâl tegen de vlakte ging.

In Itens echter kunnen we nog genieten van een stijlvol, sober kerkje waar we – terecht – trots op zijn.

Adres

Hearedyk 31
Itens

Vermaningen

Franeker Baard-Itens Witmarsum-Pingjum Schuilkerkje

Zoeken naar

Algemeen